1-1. بیان مسئله……………………………………………………………………………………………………….2
1-2. اهداف تحقیق
1-2-1. هدف کلی…………………………………………………………………………………………………..4
1-2-2. اهداف فرعی……………………………………………………………………………………………….4 1-3. اهمیت تحقیق………………………………………………………………………………………………….5 1-4. سؤالات تحقیق
1-4-1. سؤال اصلی تحقیق………………………………………………………………………………………..6
1-4-2. سؤالات فرعی تحقیق……………………………………………………………………………………..6
1-5. متغیرها
1-5-1. انواع متغیرها……………………………………………………………………………………………….7
1-5-2. تعریف عملیاتی متغیرها…………………………………………………………………………………7
1-5-3. تعریف مفهومی متغیرها…………………………………………………………………………………8
1-6. روش تحقیق………………………………………………………………………………………………….10
1-7. قلمرو تحقیق…………………………………………………………………………………………………10
1-8. محدودیت‌ها و مشکلات تحقیق…………………………………………………………………………10
فصل دوم- مطالعات نظری
مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………..12
2-1. آموزش ابتدائی………………………………………………………………………………………………..13
2-2. برنامه‌ریزی درسی در آموزش ابتدائی
2-2-1. برنامه درسی……………………………………………………………………………………………….14
2-2-2. تعریف برنامه‌ی درسی …………………………………………………………………………………14
2-2-3. برنامه‌ی درسی به عنوان فهرست رئوس مطالب………………………………………………….15
2-2-4. برنامه‌ی درسی به‌عنوان محصول……………………………………………………………………..15
2-2-5. برنامه‌ی درسی به‌عنوان فرایند…………………………………………………………………………16
2-3. طراحی برنامه‌ی درسی……………………………………………………………………………………..17
2-3-1. الگوی مبتنی بر موضوعات درسی مدون به‌عنوان منبع اطلاعاتی……………………………..18
2-3-2. الگوی مبتنی بر دانش‌آموز به عنوان منبع اطلاعاتی………………………………………………19
2-3-3. الگوی مبتنی بر جامعه به عنوان منبع اطلاعاتی………………………………………………….. 20
2-3-4. سایر طرح‌های برنامه‌ی درسی………………………………………………………………………. 21
2-4. تحلیل محتوای کتاب‌های درسی…………………………………………………………………………24
2-4-1. تحلیل محتوای توصیفی………………………………………………………………………………..25
2-4-2. تحلیل محتوای ارتباطی رسانه‌های آموزشی……………………………………………………….25
2-4-3. تحلیل محتوای استنباطی رسانه‌های آموزشی……………………………………………………..27
2-5. تعریف یادگیری……………………………………………………………………………………………..28
2-5-1. تغییر یادگیری در مراحل رشد………………………………………………………………………..28
2-5-2. آیا یادگیری به تقویت وابسته است؟…………………………………………………………………29
2-5-3. نظریه نگرش در یادگیری……………………………………………………………………………….30
2-6. فرایندهای زیستی، شناختی و عاطفی ـ اجتماعی
2-6-1. فرایندهای زیستی…………………………………………………………………………………………32
2-6-2. فرایندهای عاطفی ـ اجتماعی………………………………………………………………………….32
2-7. الگوی رشدبا توجه به دوره‌های حیات…………………………………………………………………32
2-8. تغییرات مؤثر بر فرایند رشد………………………………………………………………………………34
2-9. رشد روانی اجتماعی……………………………………………………………………………………….39
2-10. ویژگی‌های عاطفی، شناختی و حرکتی کودکان 11-6 ساله……………………………………..41
2-10-1. ویژگی‌های عاطفی کودکان 11-6 ساله………………………………………………………… 42
2-10-2. ویژگی‌های شناختی کودکان 11-6 ساله………………………………………………………….43
2-10-3. ویژگی‌های حرکتی کودکان 11-6 ساله…………………………………………………………..45
2-11. تفکر…………………………………………………………………………………………………………..49
2-11-1. کارکردهای اصلی تفکر……………………………………………………………………………….51
2-11-2. راهبردهای تفکر………………………………………………………………………………………..51
2-12. اعمال و کارکردهای شناختی……………………………………………………………………………52
2-13. اعمال و کارکردهای فراشناختی…………………………………………………………………………53
2-14. انگیزه………………………………………………………………………………………………………….54 2-15. طبقه‌بندی بلوم از اهداف آموزشی………………………………………………………………………54
2-15-1. حوزه‌ی شناختی………………………………………………………………………………………….54
2-15-2. حوزه‌ی عاطفی…………………………………………………………………………………………..55
2-15-3. حوزه‌ی روانی ـ حرکتی……………………………………………………………………………….56
2-16. اصول حاکم بر برنامه‌ی درسی فارسی در دوره‌ی ابتدائی………………………………………….57
2-17. اهداف مشترک برنامه‌ی درسی فارسی با دیگر بررنامه‌های درسی……………………………… 57
2-18. هدف‌های کلی بنامه‌ی درسی فارسی در دوره‌ی ابتدائی …………………………………………. 58
2-19. فلسفه‌ی وجودی ماهیت و ساختار ماده‌ی درسی ………………………………………………….. 60
2-20. اهداف کلی برنامه‌ی درس فارسی پایه‌های چهارم، پنجم و ششم………………………………. 61
2-21. پیشینه‌ی تحقیق……………………………………………………………………………………………….62
2-21-1. سوابق مرتبط………………………………………………………………………………………………63
فصل سوم – روش شناسی تحقیق
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………77
3-1. روش تحقیق…………………………………………………………………………………………………..78 3-1-1. نوع تحقیق با توجه به هدف. …………………………………………………………………………78
3-1-2. روش …………………………………………………………………………………………………………..79
3-2. جامعه‌ آماری…………………………………………………………………………………………………..79

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

3-3. طرح تحقیق و تعیین طبقات تحلیل………………………………………………………………………80
3-3-1. طبقه‌بندی محتوا براساس مهارت‌های شناختی…………………………………………………….80
3-4. ابزار جمع‌آوری اطلاعات…………………………………………………………………………………..80
3-5. روش تجزیه و تحلیل داده‌ها………………………………………………………………………………..81
3-5-1. اعتبار و پایایی………………………………………………………………………………………………82
3-5-2. روش‌های آماری…………………………………………………………………………………………..82
فصل چهارم ـ تجزیه و تحلیل یافته‌های تحقیق
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………84
4-1. ارائه توصیفی یافته‌ها…………………………………………………………………………………………84
4-2. تحلیل پرسشهای تحقیق……………………………………………………………………………………116
فصل پنجم ـ نتیجه‌گیری و پیشنهادات
مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………..121
5-1. خلاصه تحقیق……………………………………………………………………………………………………….121
5-2. بحث و نتیجه‌گیری……………………………………………………………………………………………………………………….121
5-3. سؤالات تحقیق و نتایج آنها……………………………………………………………………………………………………………125
5-4. محدودیت‌ها…………………………………………………………………………………………………………………………………133
5-5. پیشنهادهای کاربردی…………………………………………………………………………………………………………………….133
5-6. پیشنهادهای تحقیقاتی آینده……………………………………………………………………………………..134
ضمائم………………………………………………………………………………………………………………………….135
منابع و مآخذ…………………………………………………………………………………………………………………153

فهرست جداول
2-1- جدول اریکسون 1…………………………………………………………………………………………………….36
2-2- جدول اریکسون 2…………………………………………………………………………………………………….37
2-3- جدول اریکسون 3…………………………………………………………………………………………………….38
جدول 4-1. داده‌های خام حاصل از بررسی کتاب فارسی پایه‌ی چهارم…………………………………….84
جدول 4-2. داده های خام حاصل از بررسی کتاب فارسی پایه ی پنجم……………………………………91
جدول 4- 3 . داده های خام حاصل از بررسی کتاب فارسی پایه ی ششم…………………………………95
جدول 4-4. فراوانی اهداف بر اساس دروس کتاب فارسی کلاس چهارم………………………………..100
جدول 4-5 . فراوانی اهداف بر اساس دروس کتاب فارسی کلاس پنجم…………………………………103
جدول 4-6 . فراوانی اهداف بر اساس دروس کتاب فارسی کلاس ششم…………………………………107
جدول 4-7 . مقایسه اهداف شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی کتاب فارسی سه کلاس چهارم، پنجم و ششم به تفکیک دروس………………………………………………………………………………………….110
جدول 4-8 . مقایسه فراوانی انطباق محتوای متن، تصویر و متن کتاب فارسی سه کلاس چهارم، پنجم و ششم به تفکیک دروس………………………………………………………………………………………….112
جدول 4-9 . خلاصه ای از تعداد اهداف شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی در دوره دوم ابتدایی…………………………………………………………………………………………………………………………….115
جدول 4-10 . خلاصه ای از تعداد موارد انطباق محتوای متن، تصویر و تمرین کتاب های فارسی دوره دوم ابتدایی با اهداف شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی تعیین شده در آنها…………………. 115
جدول 4-11 . نتایج آزمون خی دو 2 متغیری بین محتوای کتاب های فارسی کلاس چهارم ابتدایی با مهارت های شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی…………………………………………………………………116
جدول 4-12 . نتایج آزمون خی دو 2 متغیری بین محتوای کتاب های فارسی کلاس پنجم ابتدایی با مهارت های شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی………………………………………………………………..117
جدول 4-13 . نتایج آزمون خی دو 2 متغیری بین محتوای کتاب های فارسی کلاس ششم ابتدایی با مهارت های شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی………………………………………………………………..118
جدول 4-14. نتایج آزمون کروسکال والیس به منظور مقایسه اهداف شناختی، عاطفی و روانی حرکتی بین سه پایه چهارم، پنجم و ششم……………………………………………………………………………119
فهرست نمودارها
2-1- نمودار طرح رشد…………………………………………………………………………………………………..31
2-2- نمودار مفهوم رشد…………………………………………………………………………………………………34
نمودار 4-1 . درصد میانگین اهداف شناختی، عاطفی، روانی- حرکتی بر اساس دروس کتاب فارسی کلاس چهارم…………………………………………………………………………………………………………………102
نمودار 4-2 .درصد میانگین انطباق محتوای متن، تصویر و تمرین کتاب فارسی کلاس چهارم با اهداف تعیین شده در آن…………………………………………………………………………………………………102
نمودار 4-3 : درصد میانگین اهداف شناختی، عاطفی، روانی-حرکتی بر اساس دروس کتاب فارسی کلاس پنجم………………………………………………………………………………………………………………….105
نمودار 4-4 :درصد میانگین انطباق محتوای متن، تصویر و تمرین کتاب فارسی کلاس پنجم با اهداف تعیین شده در آن………………………………………………………………………………………………..106
نمودار 4-5 : درصد میانگین اهداف شناختی، عاطفی، روانی-حرکتی بر اساس دروس کتاب فارسی کلاس ششم………………………………………………………………………………………………………………..108
نمودار 4-6 :درصد میانگین انطباق محتوای متن، تصویر و تمرین کتاب فارسی کلاس ششم با اهداف تعیین شده در آن……………………………………………………………………………………………….109
نمودار 4-7 : مقایسه اهداف شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی کتاب فارسی سه کلاس چهارم، پنجم و ششم ……………………………………………………………………………………………………………..111
نمودار 4-8 : مقایسه درصد انطباق محتوای متن، تصویر و متن کتاب فارسی سه کلاس چهارم، پنجم و ششم ………………………………………………………………………………………………………………………114

فصل اول

کلیات تحقیق

مقدمه
کتاب درسی به عنوان تنها رسانهای که نقش هدایت فعالیتهای یاددهی – یادگیری را در کلاس ایفا میکند دارای اجزاء و عناصری است و ارتباط منطقی و صحیح عناصر یک کتاب درسی به کار آیی آن در آموزش کمک شایان توجهی میکند اهداف، محتوا (شامل متن نوشتاری، تصاویر، نوارها، جداول) و تمرینها سه بخش مهم یک کتاب درسی را تشکیل میدهند.
محتوا و تمرینها باید در جهت تحقق اهداف کتاب درسی باشند مسئله اصلی این تحقیق آن است که آیا عناصر کتابهای فارسی دوره دوم ابتدائی از انسجام درونی لازم برخوردار است و با اهداف پرورش مهارتهای شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی همسو است.
با توجه به هدف پژوهش پایان نامه حاضر در پنج فصل تنظیم شده است. فصل اول به بیان مسئله و فرضیات پژوهش، فصل دوم ادبیات پژوهش، فصل سوم روش پژوهش، فصل چهارم تجزیه و تحلیل یافته ها و در نهایت فصل پنجم به نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات پرداخته است.

1-1. بیان مسئله
آموزش از اساسیترین نیازهای بشر است. بدون آموزش، هیچ جامعهای نمیتواند به بقای خود ادامه دهد. نیاز به آموزش با نیازهای اولیه نظیر خوراک، پوشاک و مسکن قابل مقایسه نیست، زیرا فراهم کردن آموزش مناسب، بسیار پیچیدهتر و دشوارتر از تدارک غذا، لباس و سرپناه مناسب است. به همین دلیل آموزش نمیتواند با کوشش و خطا شکل گیرد آموزش موثر و سودمند نیازمند طرح و برنامه است. در طول تاریخ کسب مهارتهای زندگی یکی از هدفهای آموزشی به شمار آمده و یکی از خواستههای معلمان و والدین کسب توانایی مهارتها از سوی دانش آموزان بوده است. روانشناسان و نظریه پردازان مختلف نیز همواره بر اهمیت فعالیتهای وابسته به آموزش مهارتهای اجتماعی در ایجاد یادگیری مفید و موثر تاکید داشتهاند. (سیف، 1387). تعلیم وتربیت زمینه ساز پرورش استعدادهای یادگیرندگان برای یافتن راه حلهایی برای حل اثر بخش مسایل گوناگون زندگی است. نظامهای آموزشی امروزی باید نیروهایی را تربیت کند که در درک دنیای پیچیده موجود، توانمند و در مدیریت و رهبری آن، خلاق و مبتکر باشند و منطقی رفتار نمایند. (شعبانی، 1386). اگر آموزش و پرورش در رویکردهای نظام برنامه ریزی درسی و تدوین برنامه درسی و معلمان در حوزه علمی خود نگاهی به پرورش یادگیرندگان برای کسب مهارتهای اجتماعی خود نداشته باشند فعالیت یاددهی یادگیری بی ثمر خواهد بود. هدف آموزش و پرورش تربیت دانش آموزانی است که کاشف و حلال واقعی مسائل زندگی خود باشند و متفاوت بیاندیشند درس خواندن را نوعی پژوهش تلقی کنند و از پرسیدن و طرح سوال لذت ببرند. (شعاری نژاد، 1385). مهارتهای شناختی و عاطفی-حرکتی فرایند پیچیده است که درآن نیاز به یک فرد برای هماهنگ کردن تجارب قبلی، دانش، فهم و شهود، به منظور برآوردن خواستههای وضعیت تازه است. (لئونگ1، 2011). کاربرد شیوه کسب مهارتهای شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی در تدریس، در حقیقت مهیا کردن شرایط و زمینهها برای تحقق جریان یاددهی و یادگیری فعال میباشد در فرایند یادگیری فعال این فرصت به فراگیران داده میشود تا توانمندیهای خود را در زمینه برنامه ریزی، فرضیه سازی، پیش بینی، کاوش، استنباط و کسب تجربههای گوناگون علمی تقویت نمایند یادگیری از این طریق سبب یادگیری عمیقتر شده و دانش آموز به خاطر مشاهده شواهد عینی و فهم مستقل مفاهیم، نظریهها و قوانین نسبت به تکوین یا تغییر نظریههای علمی درک بهتری پیدا مینماید. (منگیو2، 2004). مهارتهای شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی فرایندی است که فرد با شناخت و رفتار هدایت شده و با کمک راه حلهای موثر یا سازگارانه به نتیجه مطلوب میرسد.
صاحبنظران هدفهای تربیتی را شامل سه حیطه شناختی، عاطفی و روانی حرکتی میدانند.
در نظامهای آموزشی متمرکز نظیر ایران، محتوا در قالب کتابهای درسی ارائه میشود وکتب نقش اساسی در تعیین محتوا دارد و فقدان آن موجب سردرگمی فراگیر و مربی میشود و ارزشیابی نیز از محتوای کتاب است و شاید بی دلیل نیست که این نظامها را کتاب محور میگویند. (معروفی، یوسف زاده، 1388). کتاب درسی مرجع رسمی مورد استناد برای تعیین محتوا و برنامه آموزشی بوده و راهنمای عملی برای کارگزاران آموزش و پرورش است. (آون، 2007 به نقل از حسن مرادی). با توجه به اهمیت کتا بهای درسی و نقش آن در یادگیری فرایند مهارتهای ذکر شده محقق بر آن شد تا میزان توجه به مهارت شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی را در کتابهای دوره دوم ابتدایی (پایه چهارم ،پنجم،ششم)را بسنجد. و چون مهارتهای شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی در محتوای کتابهای دوره ابتدایی در پژوهشها کمتر مورد توجه قرار گرفته است بنابراین تحقیق حاضر میتواند راهکار مناسبی برای آموزش و پرورش کشورمان باشد. تحقیق جاری کوششی است در پاسخ به این سوال که تاچه میزان به مهارتهای شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی در محتوای کتابهای فارسی دوره دوم ابتدایی توجه شده است؟
1-2. اهداف تحقیق

1-2-1. هدف کلی:
تحلیل و بررسی محتوی کتاب های فارسی کلاس چهارم ابتدایی در ارتباط با با مهارت های شناختی، عاطفی و روانی حرکتی

1-2-2. اهداف فرعی:
* شناسایی و تحلیل بین محتوی کتاب های فارسی کلاس چهارم ابتدایی با مهارت های شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی مورد نیاز دانش آموزان پیش بینی شده در برنامه درسی فارسی
* شناسایی و تحلیل بین محتوی کتاب های فارسی کلاس پنجم ابتدایی با مهارت های شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی مورد نیاز دانش آموزان پیش بینی شده در برنامه درسی فارسی
* شناسایی و تحلیل ارتباط بین محتوی کتاب های فارسی کلاس ششم ابتدایی با مهارت های شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی مورد نیاز دانش آموزان در برنامه درسی فارسی
* بررسی میزان کمک به دانش آموزان برای کسب مهارتهای شناختی،عاطفی و روانی – حرکتی بین اهداف کتاب های فارسی چهارم ، پنجم و ششم .
1-3. اهمیت تحقیق
مرحله آموزش ابتدایی به نام های (تعلیمات ابتدایی)، (تعلیمات اجباری)، (آموزش همگانی) و (آموزش عمومی ) خوانده میشود. مبنای این نامگذاری این است که این دوره به آموزش آنچه که، صرفنظر از شغل و حرفهای که افراد بدان اشتغال دارند و مورد نیازشان میباشد، اختصاص دارد. تعلیمات این دوره نخستین گامی است که در جهت آموزش افراد برای زندگی برداشته میشود، باید هدف این آموزش دانشها و مهارتهایی باشد که ارزش همگانی دارد و مورد نیاز همگان است. فراگرفتن این قبیل معلومات و کسب اینگونه مهارتها باید سطح تفاهم افراد جامعه را بالا ببرد. (شکوهی، 1386: 67)
کتاب های درسی مهم ترین و پر کاربرد ترین رسانه آموزشی است که در نظام تعلیم و تربیت جهان مورد استفاده قرار می گیرد.آل تنبیج (1991)معتقد است “کتاب های درسی همه روزه توسط معلمان و شاگردان به کار می رود و گاهی اوقات به عنوان تمام برنامه درسی مورد تاکید معلم قرار می گیرد این در حالی است که در نظام های آموزشی که الگوی برنامه آن ها مبتنی بر موضوع های درسی مدون و یا مبتنی بر طرح های قابلیت خاصی است.
برنامه درسی نقشه و راهنمای علمی است که در آن فرصت های مناسب یادگیری برای رسیدن به اهداف کلی و جزئی نظام آموزشی در نظر گرفته می شود و کتاب درسی مهم ترین و تنها منبع مورد استفاده در فرایند یاددهی و یادگیری است .اهمیت کتاب های درسی تنها از جنبه ی ابزاری برای آموزش مطرح نیست بلکه کاربرد گسترده آن در مدارس ،دانش آموزان را در معرض عقاید ،ایده ها و افکار گوناگونی قرار می دهد که از سوی ناشران و تولید کنندگان کتاب های درسی به طور مستقیم و یا غیر مستقیم ارائه می شود.(واتییکر و دیبر200).
کتاب درسی،مرجع رسمی مورد استناد برای تعیین محتوا و برنامه آموزشی بوده و راهنمای عمل برای کلیه ی کارگزاران آموزش و پرورش است.کتاب درسی متنی است سازمان یافته که اهداف آموزش را در قالب نوشتار ،تصاویر و تکالیف عرضه نموده و پیوند دهنده ی اهداف آموزش و پرورش با کلاس درس است. (حسن مرادی، 1388: 94)
در آموزش و پرورش ،کتاب درسی یکی از منابع مهم یادگیری فراگیران می باشد و از اهمیت ویژه ای برخوردار است .مهم ترین دلایل اهمیت کتاب درسی در نظام آموزشی ما عبارتند از:
1-برای هر ماده در هر پایه ی تحصیلی یک کتاب درسی تالیف و توزیع می شود.
2-تمرکز فعالیت های معلمان بر محور کتاب های درسی است.
3-امتحان و ارزشیابی محدود به مطالب و محتوای کتاب درسی است.
با توجه به مطالب ذکر شده در مورد اهمیت کتب درسی (مخصوصا در دوره ابتدایی)شایسته است تا محققین در مورد بررسی کتب درسی تالیف شده بیشتر مطالعه و پژوهش انجام دهند.امید است این تحقیق گامی باشد در جهت استعلای فرهنگ و دانش کشور عزیزمان ایران.

1-4. سوالات تحقیق
1-4-1. سؤال اصلی تحقیق
بررسی میزان انطباق محتوی کتاب های فارسی دوره ی دوم ابتدایی (پایه های چهارم،پنجم،ششم) با اهاف برنامه ی درسی فارسی

1-4-2. سؤالات فرعی تحقیق
1 – آیا بین محتوی کتاب های فارسی کلاس چهارم ابتدایی با مهارت های شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی مورد نیاز دانش آموزان پیش بینی شده در برنامه درسی فارسی ارتباط و هماهنگی وجود دارد؟
2- آیا بین محتوی کتاب های فارسی کلاس پنجم ابتدایی با مهارت های شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی مورد نیاز دانش آموزان پیش بینی شده در برنامه درسی فارسی ارتباط و هماهنگی وجود دارد؟
3- آیا بین محتوی کتاب های فارسی کلاس ششم ابتدایی با مهارت های شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی مورد نیاز دانش آموزان پیش بینی شده در برنامه درسی فارسی ارتباط و هماهنگی وجود دارد؟
4- آیا در کمک به دانش آموزان برای کسب مهارتهای شناختی،عاطفی و روانی – حرکتی بین کتاب های چهارم ، پنجم و ششم تفاوت معنی دار وجود دارد؟

1-5. متغیرها :
1-5-1. انواع متغیرها
متغیرهای تحقیق عبارتند از:
* حیطه مهارتی که عبارت است از:
* مهارت شناختی
* مهارت عاطفی
* مهارت روانی-حرکتی
* محتوای کتاب درسی
* محتوای برنامه درسی
1-5-2. تعریف عملیاتی متغیرها:
1-5-2-1. حیطه شناختی
شامل تغییرات در تفکر، هوش و زبان کودک میشود. فرآیند رشد شناختی، یک کودک در حال رشد را قادر میسازد که یک شعر را حفظ کند؛ راه حل یک مسئله ریاضی را در ذهن خود مجسم کند، راهبردهای خلاق را ایجاد کند و با ارتباط جملات با معنا یک مقاله تهیه کند.

1-5-2-2. حیطه عاطفی، اجتماعی
شامل تغییر در روابط کودک با دیگر افراد، تغییر در عواطف و تغییر در شخصیت میشود. نحوه پرورش کودکان توسط والدین به گونهای است که یک پسر به صورت پرخاشگرانه به همکلاسی خود حمله میکند؛ رشد عوامل ابزارگری و اظهار وجود در دختری نوجوان، باعث میشود از گرفتن یک نمره خوب احساس شادمانی کند؛ این موارد همگی انعکاس از فرآیند رشد روانی، اجتماعی هستند.

1-5-2-3. حیطه روانی حرکتی
1 – مهارت های فردی: منظور از مهارتهای فردی، فعالیت هایی است که هدف آنها کمک به خود فرد باشد. این مهارتها نباید مانند سنین قبل از دبستان به کمک دیگران انجام شود.
2 – مهارت های اجتماعی: مقصود از مهارت های اجتماعی، آن دسته از فعالیت هاست که هدف آنها کمک به دیگران است. نمونه این مهارت ها در مدرسه شامل تمیز کردن محیط کلاس و مدرسه، پاک کردن تخته، کمک به مربیان و مسئولین مدرسه در برگزاری برنامه ها و همچنین فراهم نمودن مقدمات بازی های گروهی است.
3 – مهارت های تحصیلی: منظور مهارتهایی است که یادگیری آنها در آینده شغلی فرد تأثیر گذار است. نمونه این مهارت ها نقاشی، خیاطی، ترسیم، طراحی و … می باشد.
4 – مهارت های بازی: در این دوره کودکان باید در بازیهایی نظیر انداختن و گرفتن توپ، شنا، دوچرخه سواری و … مهارت یابند. البته باید خاطر نشان کرد این مهارت ها در همه دوره ابتدایی اهمیت یکسانی ندارند. برای مثال مهارت بازی در ابتدای این دوره دارای اهمیت زیادی است در حالی که در انتهای این دوره تفریحات و سرگرمی ها جای آن را می گیرد (کرمی نوری و مرادی1382، صص103-102).

1-5-2-4. محتوای کتاب درسی:
در این تحقیق منظور محتوای درون کتابهای فارسی دوره دوم ابتدایی(پایه چهارم ،پنجم و ششم) است که توسط سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی تدوین شده است.
1-5-2-5. محتوای برنامه درسی
محتوای برنامه‌درسی در این تحقیق عبارتست از برنامه‌درسی رسمی تنظیم شده توسط سازمان آموزش و پرورش می‌باشد.
1-5-3. تعریف مفهومی متغیرها:
صاحبنظران هدفهای تربیتی را شامل سه حیطه شناختی، عاطفی و روانی حرکتی میدانند.
1-5-3-1. حیطه شناختی:
حیطه شناختی مشتمل بر رفتارهایی است که تواناییهای ساده ذهنی تا مهارتهای پیچیده عقلی مانند: بازشناسی و یاد آوری مطالب آموخته شده و تفسیر مطالب را در بر میگیرد.

1-5-3-2. -حیطه عاطفی:
حیطه عاطفی مربوط به رغبتها، نگرشها و اعتقادات و ارزشها است.

1-5-3-3. حیطه روانی- حرکتی:
حیطه روانی حرکتی آن دسته از رفتارهایی را در بر میگیرد که با مهارتهای عقلی و اعمال بدنی هر دو ارتباط دارند مانند نقشه کشی، طراحی و حرکات ورزشی.

1-5-3-4. محتوای کتاب درسی:
مجموعه مفاهیم، مهارت ها وگرایشهایی که از سوی برنامه ریزان انتخاب و سازماندهی می شود در عین حال محتوا آثار حاصل از فعالیتهای یاددهی یادگیری معلم و شاگرد را نیز در بر می گیرد.(ملکی، 1383).
1-5-3-5. محتوای برنامه درسی:
اصطلاح محتوای درسی نه تنها به قسمت ها و قطعههای سازمان یافته ای که به گونه ای منظم یک رشته عملی را تشکیل می دهد اطلاق می شود بلکه شامل وقایع و پدیده هایی که به نحوی با رشته های مختلف علمی ارتباط دارند نیز هست.با توجه به تعریف ذکر شده محتوای برنامه درسی تنها همان نیست که به وسیله برنامه ریزان طراحی شود و به وسیله مولف انتخاب و سازمان دهی شود بلکه به آنچه که در فرایند آموزش ،توسط معلم در ضمن تدریس جلوه می کند نیز گفته می شود. بنابر این محتوای برنامه درسی به مجموعه مفاهیم و مهارت هایی گفته می شود که قبل از اجرای برنامه درسی بنا به بررسی ها و شناخت ها تهیه و تنظیم شده است که در فرایند آموزش ،اصلاح،تغییر ،تکمیل و یا توسعه پیدا می کند.(ملکی،48)

1-6. روش تحقیق
از آنجایی که این تحقیق به دنبال تعیین میزان انطباق محتوای کتاب‌های فارسی دوره‌دوم ابتدایی (پایه‌های چهارم، پنجم و ششم) با اهداف برنامه‌درسی فارسی می‌باشد لذا روش تحقیق توصیفی می‌باشد.

1-7. قلمرو تحقیق(جامعه‌آماری)
جامعه آماری این پژوهش کتابهای فارسی دوره دوم ابتدایی یعنی پایه های چهارم، پنجم و ششم ابتدایی می باشد. از نظر حجم محتوا، تمام محتوای مطرح شده در این کتابها (عناوین، اهداف، داستانها، جملات، و … ) مورد بررسی قرار گرفته است و با استفاده از این نمونه‌ها کلیه مفاهیم یکی یکی از منظر اهداف (شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی) و همچنین موارد انطباق محتوای متن، تصویر و تمرین کتاب ها با هر یک از این اهداف مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. همانطور که روشن است ما در این پژوهش با تمام جامعه آماری سروکار داریم و تمام جامعه آماری بعنوان نمونه انتخاب شده است و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.

1-8 . محدودیت‌ها و مشکلات تحقیق
با توجه به اینکه اهداف شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی موجود در کتاب فارسی دوره ی دوم ابتدایی، بر اساس راهنمای برنامه درسی فارسی دوره ی ابتدایی تعیین شده است و آخرین ویرایش این راهنما مربوط به سال 1386 می باشد، لذا این راهنما از آخرین تغییرات برنامه درسی مطابق با تغییرات روز جهان محروم مانده و محقق نیز محدود به بهره گیری از راهنمای مذکور بوده است.

فصل دوم

مطالعات نظری

مقدمه
کتاب درسی مهمترین و پرکاربردترین رسانه آموزشی است که در نظامهای تعلیم و تربیت جهان مورد استفاده قرار میگیرد آل تبیج3 (1991) معتقد است “کتابهای درسی همه روزه توسط معلمان و شاگردان به کار میرود و گاهی اوقات به عنوان تمام برنامه درسی مورد تاکید معلم قرار میگیرد این در حالی است که در نظامهای آموزشی که الگوی برنامه درسی آنها مبتنی بر موضوعهای درسی مدون و یا مبتنی بر طرحهای قابلیتهای خاصی4 است کتاب درسی مهمترین و تنها منبع مورد استفاده در فرآیند یاددهی و یادگیری است و آموزش و پرورش کشور ایران در بخش آموزشهای فنی و حرفهای از دو الگوی فوق استفاده مینماید بدین صورت که برخی از دروس که مربوط به آموزش فنون و مهارتها است از الگوی صلاحیتهای خاص و دروس نظری از الگوی مبتنی بر موضوعهای درس مدون استفاده مینماید اهمیت کتابهای درسی تنها از جنبهی ابزاری برای آموزش مطرح نیست بلکه کاربرد گستردهی آن در مدارس، دانشآموزان را در معرض عقاید، ایدهها و افکار گوناگونی قرار میدهد که از سوی ناشران و تولید کنندگان کتابهای درسی به طور مستقیم و یا غیر مستقیم ارائه میشود. (واتییکر و دیبر5 2000).
کتاب درسی به عنوان تنها رسانهای که نقش هدایت فعالیتهای یاددهی – یادگیری را در کلاس ایفا میکند دارای اجزاء و عناصری است و ارتباط منطقی و صحیح عناصر یک کتاب درسی به کار آیی آن در آموزش کمک شایان توجهی میکند اهداف، محتوا (شامل متن نوشتاری، تصاویر، نوارها، جداول) و تمرینها سه بخش مهم یک کتاب درسی را تشکیل میدهند.
محتوا و تمرینها باید در جهت تحقق اهداف کتاب درسی باشند مسئله اصلی این تحقیق آن است که آیا عناصر کتابهای فارسی دوره دوم ابتدائی از انسجام درونی لازم برخوردار است و با اهداف پرورش مهارتهای شناختی، عاطفی و روانی – حرکتی همسو است.
با توجه به هدف تحقیق لازم است به تعاریف مورد نیاز اشاره شود.

2-1. آموزش ابتدایی
اولین دوره آموزش و تربیت برای هر انسانی به طور رسمی، آموزش ابتدایی است. بعد از آموزش‌هایی که فرد در محیط خانواده فرا می‌گیرد، آموزش‌های رسمی به عنوان آموزش دوره‌ عمومی شروع می‌شود. کودکان از سن 5 سالگی وارد عرصه تعلیم و تربیت رسمی می‌شوند و پس از طی 6 سال آموزش و تربیت به دوره بعدی یعنی راهنمایی تحصیلی وارد می‌شوند.. دوره‌ ابتدایی با توجه به اهمیت اش در سال های اخیر مورد توجه دانشمندان علوم تربیتی و روانشناسی قرار گرفته است و حرکت های جدیدی که در زمینه توسعه برنامه درسی این دوره در قرن اخیر ایجاد شده است که نشان دهنده اهمیت زیاد آموزش ابتدایی می باشد .
هدف عمده آموزش دوران ابتدایی ، پرورش استعدادها و قابلیت های بالقوه کودکان می باشد ؛ لذا این آموزشها درتمام دنیا ، تحت عنوان آموزشهای عمومی در نظر گرفته می شوند
در جوامع بدوی ، مجموعه میراث فرهنگی بسیار اندک بوده و سطح دانش و مهارت ها آن چنان وسیع نبود ، در نتیجه نیازی به نظام آموزشی منسجم با سبک برنامه خاص احساس نمی شد . آموزش ، بیشتر از طریق خانواده ها انجام می شد و جنبه غیر رسمی داشت.
با گذشت زمان در کشورهای مختلف ، نظام های آموزشی رسمی با ساختار بسیار منظم و برنامه ریزی شده ، شکل گرفت .
در ایران با وجود تاریخ و تمدن کهن ، سیستم آموزشی در طول تاریخ دچار تحول گردیده و تحولات بسیار وسیعی در مقاطع مختلف رخ داده است؛ البته دوره ابتدایی با این اسم ، در نظام آموزشی ایران وجود نداشت . بعد از انقلاب مشروطه در سال 1290 هجری شمسی ، قانون معارف برای اولین بار تصویب شد ، در نتیجه آموزش ابتدایی را به عنوان اولین مرحله ساختار نظام آموزشی نوین ایران معرفی نمود و لزوم بسط و گسترش آموزش ابتدایی نوین در تاریخ ایران ، برای اولین بار مطرح شد .
در سال 1322 طبق قانون تعلیمات اجباری ، آموزش ابتدایی به عنوان یک دوره آموزش عمومی و تعلیمات اجباری ، مطرح و همگانی شد.

2-2. برنامهریزی درسی در آموزش ابتدائی
2-2-1. برنامه درسی
برنامه درسی را باید رشتهای جوان به شمار آورد که اکنون در حال گذر از مراحل تکوین و تکامل خویش است و در طی سالهای کوتاه عمر خویش آثار علمی فراوانی در این رشته به علاقهمندان تعلیم و تربیت عرضه شده است. (مهر محمدی 1381) این آثار در زمینه تعاریف، نظریهها، رویکردها، طراحی و برنامهریزی، ارزشیابی گسترده شده و دامنه وسیعی پیدا کرده است، در این کتاب فقط به موضوعاتی از برنامه درسی پرداخته میشود که بر اساس آن بتوان رسانه آموزشی را بهتر شناخته و روشهای تحلیل محتوای آنرا فهمید.

2-2-2. تعریف برنامه درسی
شاید بتوان سئوالات چهارگانه تایلر6 (1949) را نقطه شروع و یا عطفی در رشته برنامه درسی نامید. تایلر با مطرح کردن این سئوالات چهارچوبی ابتدایی و گسترده برای فعالیتهای برنامهریزان درسی مشخص کرد.
1- مدرسه باید به دنبال چه هدفهایی باشد؟
2- کدام تجربیات یادگیری میتوانند زمینه رسیدن به اهداف را فراهم کنند؟
3- چگونه میتوان تجربیات یادگیری را بطور موثری سازماندهی کرد؟
4- چگونه میتوانیم رسیدن به اهداف تربیتی را مشخص کنیم؟
نظریه تایلر با پاسخگویی به این سئوالات شکل گرفت و متعاقب آن صاحبنظران بسیاری به ارائه دیدگاههای خود در رابطه با برنامه درسی پرداختند تعدد دیدگاهها، و ضرورت ارائه جمعبندی از آنها، طبقهبندیهای گوناگونی از تعاریف برنامه درسی را در برداشت در این کتاب با توجه به یکی از طبقهبندیها 2002 به بحث مختصری پیرامون تعاریف گوناگون برنامه درسی از دیدگاه برخی صاحبنظران پرداخته میشود.

2-2-3. برنامه درسی به عنوان فهرست رئوس مطالب7
بسیاری از مردم هنوز برنامه درسی را معادل با سیلابس میدانند، سیلابسها در اصل به عناوین، سرفصلها و یا رئوس اصلی مطالب برای یک سخنرانی و یا مقاله اطلاق میگردد و در آموزش به عناوین محتوایی گفته میشود که باید توسط معلم تدریس شده و دانشآموزان بر اساس آنها مورد آزمون قرار گیرند.
این تعریف برنامه درسی که به آن برنامه درسی به عنوان محتوا (پورتلی8 1987) و یا رویکرد موضوعی به برنامه درسی (میلر 1983)، و یا موضوعات و مواد درسی (سیلور 1980) نیز گفته میشود؛ معمولاً شامل فهرستی از محتوا، موضوعات، و یا مواد درسی است که باید به وسیله معلم تدریس شده و بوسیله فراگیران یادگرفته شود. در این راستا تعلیم و تربیت به مفهوم مدیریت فرآیندی است که مفاهیم و موضوعات با اثربخشترین روشها به دانشآموزان منتقل میگردد (بلین کین 1992).

2-2-4. برنامه درسی به عنوان محصول
این تعریف از برنامه درسی که بطور گسترده متأثر از روش مدیریت علمی در آغاز قرن بیستم بود بوسیله بابیت (1918) و تایلر (1849) مطرح شده و توسعه یافت. آموزش و پرورش در این نگاه به عنوان تمرینهای تکنیکی برای دستیابی به اهدافی مشخص در نظر گرفته شده است. بدین منظور اهداف برنامه که از تجزیه مهارتهای مورد نیاز یک شغل بدست آمده است مشخص میشود، سپس برنامهای برای دستیابی به آنها تنظیم شده و اجرا میگردد و نهایتاً نتایج اندازهگیری میشود (اسمیت 2000).
این رویکرد از برناتمه درسی در بسیاری از طرحهای آموزشی9 دیده میشود. در این تعریف هدفهای عینی بر موضوع درسی مقدم فرض شده و برنامهریزان به طراحی از برنامه درسی که حول فعالیتهای معین بزرگسالان بنا شده باشد دعوت شدهاند (سیلور 1980). محوریت این رویکرد از برنامه درسی شکلدهی به هدفهای رفتاری و تبیین نتایج است. محتوا و روشها برای دستیابی به نتایج انتخاب و سازماندهی میشوند.
مفهوم برنامه درسی به عنوان محصول اثری ژرف، در تعلیم و تربیت داشته و فراهم آورنده پایه و اساس تعلیم و تربیت مبتنی بر شایستگی10 و یا قابلیت مدار بوده است.


پاسخ دهید